# 3E Uyum Platformu — İşleyiş Mantığı ve Modül Yapısı

*7 tanım dokümanının (Eğitim, EUDR, CBAM, PPWR, Gözetim, Logfiks, 3E Modeli) konsolide özeti. Yazılım ekibi için iç kullanım.*

---

## Nasıl bir yazılım isteniyor?

Tek cümleyle: **Lojistik ve dış ticaret firmalarının mevzuat uyumluluğunu (eğitim, tehlikeli yük, gözetim, AB yeşil mevzuatı) kanıta dayalı olarak yöneten, çok kiracılı (multi-tenant) bir SaaS platformu.**

Dosyalar 7 ayrı ürün gibi yazılmış ama hepsi aynı çekirdek mantığı tekrarlıyor. Ortak isleyiş şu:

1. **Veri girer** — müşteri, tedarikçi veya personel verisi (Excel/CSV import, portal, form).
2. **Kural motoru karar verir** — mevzuat kuralları koda gömülmez; sürümlü bir kural kataloğunda tutulur. Karar, işlem tarihindeki kural sürümüne göre üretilir ve her karar "hangi kural, hangi girdi, hangi gerekçe" ile izlenebilir olmalıdır. Geçmiş bir karar, o günkü kural sürümüyle yeniden üretilebilmelidir.
3. **Eksik varsa engeller** — eksik zorunlu veriyle asla "uygun" kararı verilmez. Eksik veri görev/talep üretir (tedarikçiye veri talebi, personele eğitim ihtiyacı vb.). Kritik eksikler "hard block" ile işlemi durdurur.
4. **Belirsizlik uzmanda kalır** — sistem otomatik nihai karar vermez; belirsiz/yüksek riskli durumlar uzman onay kuyruğuna düşer (human-in-the-loop). Kritik onaylar dört göz ilkesiyle (iki ayrı kişi) yapılır.
5. **Kanıt ve iz bırakır** — her sonuç kanıt belgesine bağlanır (hash'li, sürümlü, silinemez). Onaylanan çıktılar (sertifika, rapor, beyan) değiştirilemez snapshot olarak kilitlenir; değişiklik yalnız yeni revizyonla olur. Tek tuşla denetim kanıt dosyası üretilebilir.
6. **Süreleri izler ve iş üretir** — geçerlilik süresi olan her şey (sertifika, belge, doğrulama) kademeli bildirimlerle izlenir; süresi yaklaşanlar otomatik olarak yenileme görevi ve satış fırsatına (teklif taslağı) dönüşür.

Bu 6 ilke her modülde aynen geçerli. Platformun asıl değeri de bu: **modüller farklı mevzuatları kapsıyor ama hepsi aynı karar-kanıt-onay omurgasını kullanıyor.**

---

## Platform yapısı

**3E Modeli (Model Hub)** dokümanı şemsiye katmanı tanımlıyor: tüm hizmet talepleri tek kapıdan girer, bir teşhis sürecinden geçer, ilgili modüllere iş emri olarak dağıtılır ve modüller birbirini olaylarla tetikler (örn. bir personelin sertifikası dolunca Gözetim'deki atama otomatik yeniden kontrol edilir; bir uygunsuzluk bulgusu Eğitim'de eğitim ihtiyacı üretir).

### Ortak çekirdek (tüm modüllerin paylaştığı servisler)

- **Kimlik ve yetki:** rol bazlı erişim, MFA, görev ayrılığı. Ortak roller: platform yöneticisi, mevzuat/kural yöneticisi, operasyon yöneticisi, uzman, müşteri kullanıcısı, tedarikçi kullanıcısı, salt-okunur denetçi.
- **Sürümlü kural motoru:** mevzuat kuralları veri olarak yönetilir, çift onayla yayınlanır.
- **Kanıt/doküman kasası:** hash'li, sürümlü, geçerlilik takipli, silinemez.
- **İş akışı:** görev, SLA, hatırlatma, eskalasyon, onay zincirleri, CAPA (düzeltici faaliyet).
- **Bildirim:** e-posta/SMS, kademeli süre uyarıları (90/60/45/30/15/7 gün).
- **CRM/Teklif:** talep → teklif → sözleşme → iş emri; yenilemelerin satış fırsatına dönüşmesi.
- **Denetim izi:** değiştirilemez audit log, her durum geçişi kim/ne zaman/neden ile loglanır.
- **Portallar:** müşteri kontrol kulesi, tedarikçi portalı, uzman paneli, saha mobil (çevrimdışı çalışabilen), yönetim konsolu.

### Modüller

**1. Eğitim (3E Akademi)**
Personelin göreve uygunluğunu yönetir. Görev/hizmet alanı mevzuat kurallarıyla eşleştirilir, eksik eğitim/belge otomatik hesaplanır. Akış: firma-personel kaydı → ihtiyaç hesabı → eğitim programı planlama (eğitmen/salon/çakışma kontrolü, İdareye 15 gün önce ön bildirim) → yoklama + sınav → sertifika (QR doğrulamalı) → yenileme döngüsü. Süresi dolan personel görevlendirmeye kapatılır. Bu modülün ürettiği "yetkinlik verisi" diğer tüm modüllerin atama kararlarında girdi olur.

**2. EUDR (Ormansızlaşma)**
AB Ormansızlaşma Yönetmeliği uyumu. Ürün → tedarikçi → üretim parseli (coğrafi koordinat) → lot → sevkiyat zincirini izler. Tedarikçiler portaldan geolokasyon (GeoJSON/KML) ve yasal kanıt yükler, sistem geometriyi doğrular, risk kapılarını çalıştırır ve DDS (Durum Tespiti Beyanı) hazırlık dosyası üretir. Resmî AB sistemine otomatik gönderim ilk fazda yok — kontrollü export var.

**3. CBAM (Karbon Sınır Vergisi)**
İthalat satırları alınır → CN kodu + menşeye göre kapsam kararı → 50 ton/yıl eşiği izlenir → tedarikçiden emisyon verisi toplanır → gömülü emisyon hesaplanır (doğrulanmış gerçek veri veya varsayılan değer) → sertifika adedi ve maliyet tahmini üretilir → yıllık beyan dosyası hazırlanır. Resmî CBAM Sicili'nin yerine geçmez; hazırlık aracıdır.

**4. PPWR (Ambalaj)**
Ambalajın AB Ambalaj Yönetmeliği kapsamına girip girmediğini ve yükümlülüklerini belirler. Ambalaj, bileşen/malzeme seviyesinde (Packaging BOM) tanımlanır; tedarikçilerden anket/kanıt toplanır; karar motoru ülke + tarih + rol bağlamında uygunluk kararı üretir (gelecek tarihli eşikler için "geçiş riski" erken uyarısı dahil). Veri/kural değişince etkilenen kararlar otomatik yeniden değerlendirilir. EPR ülke kayıtları ve dönemsel beyanlar da buradan yönetilir.

**5. Gözetim**
Saha gözetim operasyonlarını yönetir: talep → teklif → planlama → uzman atama → doküman toplama → saha faaliyeti (çevrimdışı mobil kanıt: fotoğraf, ölçüm, konum) → rapor → bağımsız teknik kontrol → onay → teslim. Kritik özellik **atama motoru**: uzman ataması yetki belgesi, eğitim geçerliliği, çıkar çatışması ve görev ayrılığı kontrollerinden geçer (Eğitim modülünün verisiyle) — sonra puanlama ve yetkili onayı. Ulusal deniz gözetimi (9 alan), tehlikeli yük gözetimi (10 alan) ve AB mevzuatlarının saha doğrulama iş paketlerini kapsar. Kritik riskte STOP_WORK akışı var.

**6. Logfiks (Tehlikeli Yük)**
Çok modlu (kara/demir/deniz/hava — ADR, RID, IMDG, IATA vb.) tehlikeli yük sevkiyatları için gerekçeli uygunluk kararı üretir: yük verisi → taşıma ayağı ve tarihe göre doğru mevzuat sürümü seçimi → kontroller (sınıflandırma, miktar/muafiyet, ambalaj, işaretleme, segregasyon, personel yetkinliği, belge) → karar (UYGUN / KOŞULLU / EKSİK VERİ / UZMAN İNCELEMESİ / YASAK) → belge üretimi (taşıma belgesi, DGD vb.) ve resmî bildirim (U-ETDS). Her taşıma ayağı ayrı değerlendirilir, tek multimodal dosyada birleşir.

**7. 3E Modeli (Orkestrasyon)**
Yukarıdakilerin hepsini bağlayan katman. Talep tek kapıdan girer, teşhis motoru gerçek ihtiyacı çıkarır, hizmetler birbirine bağımlılıklarıyla (gerektirir/tetikler/engeller) bir hizmet grafiği olarak tasarlanır, kompozit teklif üretilir ve onay sonrası iş emirleri modüllere dağıtılır. Ortak veri bir kez toplanır, modüller arasında paylaşılır — aynı veri müşteriden ikinci kez istenmez. Modüller arası tetikleme olay tabanlıdır (sertifika doluyor → atama kontrolü; uygunsuzluk → eğitim ihtiyacı; ürün kapsama girdi → EUDR/CBAM/PPWR süreci başlar).

---

## Modüller arası temel bağlantılar

- **Eğitim → herkes:** yetkinlik/sertifika verisi; Gözetim ataması ve Logfiks personel kontrolü bu veriyle çalışır. Süresi dolan yetki, ilgili modülde atamayı bloklar.
- **Gözetim → EUDR/CBAM/PPWR:** masabaşı uyum kararlarının saha doğrulamasını yapar.
- **EUDR + CBAM + PPWR:** ortak bir ürün–tedarikçi–tesis veri omurgasını ve ortak tedarikçi portalını paylaşır.
- **Logfiks ↔ Gözetim:** tehlikeli yük operasyonunda gözetim raporu ve STOP_WORK kararları karşılıklı akar.
- **Her modül → CRM:** süresi yaklaşan her yükümlülük satış fırsatı üretir.

## Dış entegrasyonlar (ortak yaklaşım)

İlk fazda entegrasyonlar bilinçli olarak minimal: Excel/CSV import/export, e-posta bildirimi, kanıt yükleme. Resmî sistemlere (e-Devlet, KEP, Bakanlık/UAB, U-ETDS, AB EUDR IS, CBAM Sicili) otomatik veri gönderimi ilk sürümde yok — kullanıcı yönlendirilir, işlem kanıtı (başvuru no, alındı) sisteme yüklenir. ERP/muhasebe/İK entegrasyonları sonraki fazlarda adaptör mimarisiyle eklenir.

---

## Dokümanlardaki tutarsızlıklar (dikkat)

Konsolide ederken şu çakışmalar görüldü; geliştirme öncesi müşteriyle netleştirilmeli:

1. **CBAM/EUDR/PPWR iki kez tanımlanmış:** hem bağımsız SaaS ürünleri olarak (ayrı dokümanlar) hem Gözetim dokümanının içinde modül olarak. Aynı işlev iki yerde mi yaşayacak, yoksa Gözetim yalnızca bu modüllerin saha doğrulama ayağı mı? Dokümanlar bunu netleştirmiyor.
2. **Eğitim/yetkinlik iki kez tanımlanmış:** Eğitim dokümanı tam bir platform anlatıyor; Gözetim dokümanında ayrıca "Yetkinlik-Akademi" modülü var. Tek kaynak Eğitim modülü olmalı, Gözetim onu tüketmeli — ama dokümanlar bunu açıkça söylemiyor.
3. **MVP kapsamları bağımsız yazılmış:** EUDR "5 haftalık MVP", CBAM "8 haftalık MVP" diyor; 3E Modeli ise hepsinin üstünde bir orkestrasyon kuruyor. Hangi modülün önce yapılacağı ve orkestrasyon katmanının ne zaman devreye gireceği konusunda dokümanlar arasında bir sıralama yok.
4. **Ölçek gerçekçi değil:** 7 doküman toplamda 60+ alt modül, 5 portal, 10 AI ajanı ve onlarca resmî entegrasyon tanımlıyor. Bu, tek bir projenin değil çok yıllık bir ürün ailesinin kapsamı. Müşteriden öncelik sıralaması alınmadan başlanmamalı.